Medicijnen in water: ketenbrede aanpak in de maak

In toenemende mate worden er restanten van medicijnen in het Nederlandse oppervlaktewater aangetroffen. Ze zorgen voor schade en gedragsverandering bij waterdieren, blijkt uit meerdere onderzoeken. Minuscule hoeveelheden komen vervolgens ook in ons drinkwater terecht. Door het stijgende medicijngebruik dreigt de problematiek in de toekomst groter te worden. Het ministerie van I&M werkt aan een ketenbrede aanpak.


  • Door

    Hansje Huson

    9 september 2015

Over de kwaliteit van ons drinkwater hoeven we ons nu echt nog geen zorgen te maken, benadrukt Jojanneke van Mourik, senior adviseur bij het Noord-Hollandse drinkwaterbedrijf PWN. ‘De wettelijke eisen aan ons drinkwater zijn echt heel streng. PWN monitort en meet de kwaliteit voortdurend. Dagelijks testen we op de concentratie van maar liefst 700 stoffen.’

Aanpak bij de bron

‘We zien echter wel dat de vervuiling van het oppervlaktewater, en hier en daar zelfs het grondwater, toeneemt. Omdat het medicijngebruik door de vergrijzing nog verder gaat stijgen, is het belangrijk om nu in actie te komen. Het gaat om een complexe problematiek waar veel partijen bij betrokken zijn. Dat betekent dat het tijd kost om effectieve maatregelen af te spreken en te implementeren. Als drinkwaterproducenten trekken we daarom nu alvast aan de bel om ons drinkwater ook in de toekomst schoon én betaalbaar te houden.'

 

Geneesmiddelen en röntgencontrastvloeistoffen

Jaarlijks komt in Nederland 44 ton geneesmiddelen en een vergelijkbare hoeveelheid röntgencontrastmiddelen in het rioolwater terecht. Onze eigen toiletpot blijkt de belangrijkste bron van deze watervervuiling. Als je geneesmiddelen gebruikt, scheid je lichaam een deel daarvan uit - voor verreweg het grootste deel via de urine. Naar schatting is 80% van de medicijnen in het water afkomstig van woonwijken. Zo’n 20% belandt in het riool via het afvalwater van zorginstellingen.

Ook door industrie en veehouderij

Ongeveer tweederde van de geneesmiddelen wordt er in de waterzuiveringsinstallaties uitgehaald. Het gezuiverde water wordt daarna geloosd in het oppervlaktewater. Daarnaast lozen fabrikanten bij hun productie water dat farmaceutische stoffen bevat. En ook de Nederlandse veestapel brengt via hun uitwerpselen restanten van medicijnen in oppervlakte- en grondwater. Via de Rijn en de Maas komt daar nog eens zo’n 65 ton uit het buitenland bij.

Agressieve snoeken, slome baarzen

In rivieren en plassen ontstaat een cocktail van stoffen in zeer lage concentraties. De waterdieren zijn er alleen wel permanent aan blootgesteld. Meerdere onderzoeken laten schadelijke effecten zien bij vissen. Geslachtsverandering, afwijkend paringsgedrag, agressieve en dwangmatige snoeken, slome of juist vraatzuchtige baarzen - blootstelling aan minimale doses van specifieke medicijnen bleek grote effecten te hebben. Onderzoekers vermoeden dat de negatieve gevolgen voor de ecologie nog groter zijn, omdat in het laboratorium niet gekeken is naar de effecten van mengsels medicijnen.

Olympisch zwembad leeg drinken

Maar hoe zit het met de gevolgen voor ons? Zo’n 40% van ons drinkwater wordt gemaakt uit oppervlaktewater, dat door de waterbedrijven intensief gezuiverd en getest wordt voor het uit de kraan stroomt. Het gezondheidsrisico is zeer klein tot verwaarloosbaar, stelt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). De minuscule hoeveelheden geneesmiddelen die na zuivering toch nog in het water blijven, zijn tenminste 1000x minder dan een minimale dosis die patiënten krijgen voorgeschreven. Om een voorbeeld te geven: om één paracetamol binnen te krijgen, zou je een Olympisch zwembad leeg moeten drinken.

Aanpak bij de bron

Door toenemende vervuiling worden de marges wel gaandeweg kleiner. Maatregelen zijn daarom nodig. ‘Samen met de waterschappen kunnen we met geavanceerde technologie het water nog veel verder reinigen’, vertelt Jojanneke van Mourik. ‘We kunnen dan nog ongeveer 80% van de medicijnresten uit het water halen, maar dat vraagt investeringen van vele honderden miljoenen. Daarom pleiten wij nadrukkelijk voor aanpak bij de bron: laten we er gezamenlijk voor zorgen dat er veel minder medicijnen in het water terecht komen. Geneesmiddelen horen simpelweg niet in het water thuis.’

Biologische afbreekbaarheid

‘In de keten is nog veel te optimaliseren’, stelt Jojanneke. ‘Voor fabrikanten, artsen en apothekers is biologische afbreekbaarheid van medicijnen nog nauwelijks een aandachtspunt. Zo is de pijnstiller ibuprofen beter te zuiveren uit het afvalwater dan het vergelijkbaar werkende diclofenac. En neem bijvoorbeeld de röntgencontrastmiddelen. Die zijn juist ontworpen om géén chemische reactie aan te gaan - niet in ons lichaam, maar ook niet bij de waterzuivering. Ze zijn daarom lastig uit het water te verwijderen. Het beste zou zijn om te voorkomen dat ze in het afvalwater belanden.’

Nationaal Waterplan

In Den Haag staat de problematiek op de agenda. Eind 2014 vroeg de Tweede Kamer aan staatssecretaris Mansveld om het probleem van de medicijnen in drinkwater aan te pakken. Het ministerie inventariseert nu best practices in de keten. Enkele ziekenhuizen filteren zelf hun afvalwater, andere doen pilots met plaszakken. Ook wordt gepleit voor een betere inzameling van oude en ongebruikte geneesmiddelen. Najaar 2015 komt het Ministerie van I&M met een Nationaal Waterplan, dat zich richt op de waterkwaliteit.

 

 

Om welke medicijnen gaat het?

In het rioolwater zitten met name pijnstillers en ontstekingsremmers (zoals ibuprofen, paracetamol, diclofenac, aspirine), antibiotica, antidepressiva, de cholesterolverlager bezafibraat en het middel carbamazepine, een anti-epilepticum/tranquillizer. In de grote rivieren komen inmiddels bacteriën voor die resistent zijn tegen antibiotica. 
 

Welke maatregelen zijn mogelijk?

  • Bij het ontwikkelen van medicijnen kunnen producenten meer rekening houden met de biologische afbreekbaarheid. Ook bij toelating op de markt kan dit criterium een belangrijker rol gaan spelen, evenals bij de keuzes van verzekeraars en artsen.
  • Artsen en apothekers kunnen patiënten kleinere hoeveelheden medicijnen leveren en hen informeren over het terugbrengen van overtollige medicatie.
  • Zorginstellingen kunnen zorgen voor gescheiden opvang en voorzuivering van urine.
  • Consumenten kunnen overtollige en oude medicijnen inleveren, en tijdens een zware medicijnkuur gebruik maken van een plaszak.
  • De overheid kan voor apothekers de kosten voor het terugnemen van medicijnen verlagen en kan zoeken naar mogelijkheden om ongebruikte medicijnen te recyclen.
  • Bij rioolzuivering en drinkwaterproductie kan geïnvesteerd worden in meer geavanceerde zuiveringsmethodes.
  • Medicijnen worden als klein chemisch afval in speciale ovens verbrand (dit gebeurt al).
  • Rioolslib wordt verbrand en alleen in gezuiverde vorm gebruikt om landbouwgrond te bemesten (dit gebeurt al).
     

Wat kun je doen als consument?

  • Spoel nooit afgedankte medicijnen door de gootsteen of het toilet.
  • Gooi oude en ongebruikte medicijnen niet bij het afval, maar lever ze in bij de apotheek of bij de gemeente.
  • Moet je contrastvloeistoffen slikken of een chemokuur ondergaan? Vraag naar de mogelijkheden om tijdelijk gebruik te maken van een plaszak.
     

Kennispartners en Vrienden van Nudge die een belangrijke bijdrage leveren aan behoud en verbetering van de kwaliteit van ons drinkwater: het Ministerie van Infrastructuur en Milieu; de drinkwaterbedrijven PWNVitens en Brabant Water; en het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier.

 

 

Schreeuw het van de daken!


Reacties 1

martine hartevelt 2 november 2015

Ik werk zelf in het ziekenhuis als verpleegkundige en denk dat daar heel veel winst te behalen valt. Er wordt teveel medicatie opengetrokken en dat spuiten we weg in de wasbak....