Zonne-energie op monumentale daken: wat is er mogelijk?

De competitie Van een Leien Dakje zoekt zonne-energie oplossingen voor monumenten. Een uitdaging, want standaard zonne-energiesystemen voldoen vaak niet aan de eisen van de monumentenzorg. Birgit Dulski, expert op het gebied van monumenten verduurzaming, legt uit.


  • Door

    Liz Moen

    22 maart 2017

Het verduurzamen van monumenten wordt vaak als lastig gezien. Maar waarom eigenlijk?

‘Ieder monumentaal pand is uniek, en dat vraagt om maatwerk. Je moet per pand kijken waar de mogelijkheden tot verduurzaming liggen, terwijl de cultuurhistorische waarden behouden blijven,’ legt Birgit uit. Het huidige proces sluit hier nog niet altijd optimaal op aan.

‘Momenteel worden vaak plannen ontwikkeld zonder specifieke kennis op het gebied van monumenten. Dit plan wordt vervolgens voorgelegd aan de plaatselijke monumentenzorg, die er geen vergunning voor kan geven. Dat is zonde! Veel monumentenzorgers zijn bereid om het gesprek aan te gaan met de eigenaar van een historisch pand en de aannemer. Door nauw samen te werken worden teleurstellingen voorkomen en vooral prachtige oplossingen op maat ontwikkeld.’

Historische gelaagdheid 

Niet alleen de verschillen per pand, maar ook de verschillen in locatie kunnen de indruk opwekken dat de opgave lastig is. Birgit licht het toe. ‘Er kunnen enorme verschillen zijn in wijken die historische gelaagdheid kennen en wijken die dat niet hebben. In de tuinwijken in Hilversum staan bijvoorbeeld veel jonge monumenten die nog in de oorspronkelijke staat zijn. Dat maakt zo’n straat waardevol en uniek, en dat wil je behouden. Maar in een historische binnenstad als Utrecht hebben door de tijd heen veel ingrepen plaatsgevonden. Daar staan eeuwenoude panden die vaker zijn verbouwd en hun waarde deels ontlenen aan de historische gelaagdheid. En nieuwe laag toevoegen kan dan onder bepaalde voorwaarden en volgens bepaalde spelregels vaak wel. Verduurzamen en monumentenzorg hoeft niet tegenstrijdig te zijn als er maar goede regels zijn opgesteld.’

‘Bij Dat Bolwerck en de Blokhuispoort gaat het om redelijk ongeschonden daken. Een belangrijk punt voor monumentenzorgers is de reversibiliteit; de mogelijkheid om geplaatste systemen later weg te halen. Zonnepanelen ingebouwd in het dak zijn vaak mooier, maar ik denk zelf dat het in deze situatie geen goede oplossing is. Het gaat niet alleen om beeldkwaliteit, maar ook om het behoud van materiaal. Originele historische dakpannen moeten we zoveel mogelijk behouden. Maar dat beperkt dus wel de mogelijkheden voor zonne-energie op het dak, zeker als er ook de regel geldt dat de panelen niet zichtbaar mogen zijn vanaf de openbare ruimte.’

Betere uitgangssituatie

De afgelopen jaren zijn er duidelijke stappen gemaakt op het gebied van duurzaamheid. Birgit ziet dan ook dat de uitgangssituatie een stuk beter is. ‘Een pandeigenaar heeft vaak al duurzaamheidsmaatregelen doorgevoerd, zoals radiatorfolie, isolatie of een nieuwe cv-ketel. Dat was in de eerste jaren dat ik met dit onderwerp bezig was veel minder. Ook zijn er nieuwe technieken, zoals warmtepompen en isolatie via glas. Bij het laatste is er echt gedacht vanuit de eis om kozijnen te behouden. Het is belangrijk dat monumentenzorgers vasthouden aan hun eisen maar tegelijk ook openstaan voor nieuwe ideeën. Een mooi voorbeeld hiervan is isolerend glas dat speciaal is ontwikkeld voor historische panden: Dit type glas is bijvoorbeeld dun, zodat het in bestaande kozijnen geplaatst kan worden. Het is licht, zodat de mechaniek van schuiframen in veel gevallen nog werkbaar is. En het is ook beschikbaar met de uitstraling van getrokken historisch glas, wat andere reflecties geeft dan het moderne floatglas. Om dergelijke kansen te pakken moeten we met elkaar in dialoog gaan en de discussie op gang brengen. Deze competitie is hier een begin van.’

‘Leien’ zonnepanelen, folies en rode panelen

Op het gebied van zonne-energie voor monumentale panden ben ik ook hoopvol, vertelt Birgit. ‘Je hebt al zonnepanelen in de vorm van leien of folies. In Engeland heb je rode panelen die beter aansluiten bij de kleur van de dakpannen. Deze innovatieve producten zijn veelbelovend, maar leveren nog niet het gewenste rendement en zijn vaak ook nog steeds niet geschikt voor monumentale panden. Spannend vind ik de ontwikkeling om zonnepanelen in glas te verwerken. Dan hoef je ze niet op het dak te leggen.’

Te hoge duurzaamheidsambities

Birgit is voorstander van het verduurzamen van monumenten, maar waarschuwt ook voor te hoge ambities, ‘Het is goed om het onderste uit de kan te halen, maar er zijn gevallen waarbij hoge ambities ten koste gaan van de cultuurhistorische waarde. Soms is het beter om op grote schaal te denken, zoals de distributie van energie. Als we weten dat we energie kunnen uitwisselen, niet alleen elektriciteit maar ook warmte en kou, dan moet je misschien eerder kijken naar een energieneutrale wijk in plaats van individuele panden. Een kerk heeft bijvoorbeeld een warmtevraag, en daar omheen zitten horeca, winkels en/of kantoren die hun warmte kwijt willen. Daar is echt veel winst te behalen.’

Een tip voor planindieners… 

‘Ga vroeg in gesprek met de monumentenzorgers en gebruik hun expertise. Maak gebruik van de workshops die de competitie aanbiedt. Kijk samen naar de mogelijkheden en denk niet in beperkingen!’

Het verduurzamen van monumenten vraagt om creatieve oplossingen die de monumentale waarde van een pand behouden. Heb jij een creatief idee dat een oplossing biedt voor de bovengenoemde uitdagingen? Dien dan je plan in voor de competitie Van een Leien Dakje!

Birgit Dulski is sinds meer dan 20 jaar betrokken bij prominente duurzaamheidsprojecten. Zij heeft de verduurzaming van talrijke historische gebouwen, ensembles en wijken begeleid waarvan de meeste de status hebben van rijks- of gemeentelijk monument of beschermd stads- of dorpsgezicht. Birgit werkt sinds 2001 bij het NIBE (Nederlands Instituut voor Bouwbiologie en Ecologie) en combineert deze aanstelling sinds 2008 met een baan als onderzoeker bij het Center for Entrepreneurship and Stewardship (CES) van de Nyenrode Business Universiteit.

 

Schreeuw het van de daken!


Gerelateerd project


Reacties 2

Hessel Rienks 13 april 2017

Als zonnepanelen op Rijksmonumenten niet toegestaan zijn, dan heb ik zwarte of rode dakpannen die stroom leveren, 90W per m2. Minder dan een zonnepaneel maar het is tenminste iets.

Liz Moen 18 april 2017

Leuk dat je meedenkt Hessel! Op www.vaneenleiendakje.nl kun je direct een ontwerp indienen.