De impact van corona op het klimaat

Het coronavirus heeft ervoor gezorgd dat het dagelijks leven zoals we dat gewend zijn in grote delen van de wereld plotsklaps ontregeld is. De gedwongen rust geeft echter ook stof tot nadenken over onze manier van leven en omgang met de planeet.


  • Door

    Team Nudge

    1 juli 2020

In grote delen van de wereld heeft corona het leven ontregeld. Versterkt door de niet aflatende globaliseringsgolf van de afgelopen decennia, waarbij mensen de hele wereld doorkruisen en goederen worden rondgepompt. En dat allemaal tegen een zo laag mogelijk prijs met geen aandacht voor effecten op het milieu, de menselijkheid en het klimaat. Het koortsachtige tempo waarin de moderne mens zich voortbeweegt te land ter zee en in de lucht is stilgevallen. De angst voor verspreiding houdt de mensen gedwongen binnen.

Enorme impact 

De impact op de markteconomie zoals wij die kennen is enorm. Ontelbare bedrijven hebben van de ene op de andere dag de omzet zien wegvallen en de werkloosheid laat een ongekende stijging zien. De crisis slaat al het onheil dat de laatste generaties gekend hebben. Ongeacht hoe het virusspoor verder verloopt, is het al zeker dat we zware tijden tegemoet zullen gaan. En zeker die naar schatting 500 miljoen mensen in de derde wereld die door corona onder de armoedegrens belanden. 

De keerzijde

De gedwongen rust geeft ook stof tot nadenken over onze manier van leven en omgang met de planeet. Er zijn mensen die de virusuitbraak als een teken aan de wand zien van de ongebreidelde groei. En de grootschalige vernieling van ecosystemen als de voornaamste aandrijver. Door ons mateloos consumeren en de dagelijks miljoenen verplaatsingen heeft het virus vrij spel hebben gekregen om zich te verspreiden.

Gemeenschapsgevoel en solidariteit?

Gedrag gebaseerd op de dominantie van de individuele vrijheid, waarbij alleen wordt geredeneerd vanuit het gevoel van het individu, aldus hoogleraar Damiaan Denys onlangs in de NRC. Gemeenschapsgevoel was een verouderd begrip geworden, maar gedwongen door het virus hebben regeringsleiders dit gevoel nieuw leven ingeblazen en niet zonder succes. Maar de vraag is of angst de grote drijfveer geweest is voor de  gemeenschapszin en het gevoel zal beklijven. Los van het feit dat de solidariteit niet veel verder lijkt te strekken dan de eigen landsgrens.

De gevolgen en hoe verder?

Overheden hebben wereldwijd miljarden uitgedeeld aan burgers en bedrijven om de abrupte inkomstendaling op te vangen. Om zodoende de krimp van de economie te minimaliseren en nadat het virus overwonnen is zo snel mogelijk de oude economie in ere te herstellen. Dat zal niet zonder slag of stoot gaan. De verwachting is dat handelsstromen vertraagd weer op gang zullen komen en landen c.q. bedrijven zich meer gaan richten op de eigen regio.

Het roer om?

Door het moment van bezinning, dat de stilstand heeft opgewekt, raken meer mensen er van overtuigd dat het roer om moet. Gesteund door het feit dat corona maatregelen direct een gunstig effect hebben op de uitstoot van broeikasgassen. Uit de klimaathoek komen geluiden die er voor pleiten om aan de steunmaatregelen voorwaarden te verbinden die de duurzaamheid en leefbaarheid ten goede komen.

Pleidooi voor verandering

Zo hebben 170 academici van acht Nederlandse universiteiten een oproep gedaan om de crisis te benutten voor een koerswijziging  en te stoppen met “generieke groei” en financiële winst als overheersend doel. Vaart te maken met kringlooplandbouw en vermindering van luxueuze en verspillende consumptie. Ze roepen de hulp in van beleidsmakers, politici en medeburgers voor de verwezenlijking van deze transitie. Ook columnisten laten zich niet onbetuigd.

Minder vliegen, minder vlees

Er wordt gezegd dat we niet moeten luisteren naar Rutte als hij aanspoort om weer te gaan vliegen en auto’s te kopen om de economie te helpen. Maar juist minderen en niet meer terug naar de tijd, waarin we dagelijks over de wereld vlogen, kilo’s goedkope troep verscheepten, shoppend onze dagen doorbrachten en schijt hadden aan de bio-industrie. Een industrie waarvan gezegd wordt dat er steeds meer aanwijzingen zijn dat het coronavirus samenhangt met de wijze waarop we dieren houden en slachten. De talrijke corona uitbraken in de vleesindustrie waaronder een megauitbraak in Duitsland met 675 positief geteste werknemers is in een veeg teken. En dat er 570.000 nertsen moeten worden geruimd door corona, geeft ook te denken.

Of terug naar het oude 'normaal'?

De klare taal en heftige gevolgen zijn waarschijnlijk niet voldoende om structurele en ingrijpende veranderingen in gang te zetten. Daar is (nog) onvoldoende draagvlak voor en alle mensen en bedrijven die harde klappen hebben gekregen zullen begrijpelijkerwijs snel terug willen naar het oude “normaal”. Dat normaal is decennia lang bepaald door het als heilig verklaarde marktdenken. Het neoliberalisme heeft de publieke zaak uitgehold en is doorgedrongen tot in de haarvaten van de macht. Trump is daar de uitgesproken exponent van.

De stand van de aarde

De belangstelling voor het klimaatprobleem is door corona op de achtergrond beland. Belangrijk nieuws haalt de voorpagina niet. Dat was er wel, vooral slecht nieuws. 

Milieudelicten met enorme klimaatimpact

In de Amerikaanse staten Texas en New Mexico ligt het zogeheten Pernmian bassin, een gebied van 400 bij 400 kilometer, waar gas en olie wordt gewonnen. De ruimtespion Tropomi heeft recent opgespoord, dat bij de winning enorme hoeveelheden methaan worden gelekt. Deze uitstoot komt bovenop de grote milieuschade die de productie methode 'fracking' al veroorzaakt. De impact van dit zeer destructieve broeikasgas is even groot als dat van de verwarming en airco’s van alle Amerikaanse huizen bij elkaar. Tropomi heeft dit omvangrijke milieudelict vanuit de ruimte in kaart gebracht. Bij de eerste wereldkaart die Tropomi twee jaar geleden gemaakt heeft, was al de buitensporige uitstoot boven het Amazone gebied te zien. Als gevolg van de verwoestende bosbranden.

CO2-uitstoot neemt nauwelijks af

Uit een zeer recent onderzoek gepubliceerd in “Nature Communications” blijkt dat het gevoerde klimaatbeleid na Parijs volstrekt onvoldoende is geweest en ver achterloopt bij de afspraken in 2015. En de verwachting is dat de CO2-uitstoot de komende tien jaar amper af zal nemen. Hydroloog Patrick Willems van de KU Leuven schrijft eind april jl. in de krant dat het in Europa nu (vijf jaar na Parijs) al 2 graden warmer is geworden. En wat we nu zien, nauwelijks regen in maart en april, nog nooit meegemaakt te hebben.

Koers: meer dan 3 graden opwarming...

Van meerdere kanten wordt er op gewezen dat we met de tekortschietende aanpak van de opwarming wereldwijd in de richting  van meer dan 3 graden koersen. In het klimaatakkoord van Parijs in 2015 was afgesproken om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graad en deze in ieder geval onder de 2 graden te houden. 

... en dat is rampzalig

Babette Porcelijn, een Delfts ingenieur heeft een paar jaar geleden een gedegen en  inzichtelijk boek geschreven over de impact van het gedrag van de mens op het klimaat en de aarde. Daarin is een overzicht opgenomen van de gevolgen bij verschillende niveaus van de opwarming. Bij 2 graden (lijkt onvermijdelijk, zegt ze ) zijn de gevolgen op veel fronten al heftig, maar bij 3-4 graden is het foute boel. Bij dat scenario zullen om één van de  geschetste gevolgen te noemen Italië, Spanje en Griekenland in een woestijn veranderen. 

Alle aandacht bij corona

De regeringsleiders zouden zich een hoedje moeten schrikken van dit soort vooruitzichten, maar ze hebben alle aandacht bij corona. En zolang de wereldeconomie nog steeds primair gericht is op groei met het klimaat als ondergeschoven kindje komen we geen stap verder. En met milieuvijanden als Trump en Bolsonaro aan het bewind boeren we eerder achteruit dan vooruit, zowel letterlijk als figuurlijk. Het kalf komt steeds dichter bij de put. Zeker gelet op het na-ijleffect van de broeikasgassen in de atmosfeer en de domino-effecten van de opwarming, zoals bijvoorbeeld het dooien van de permafrost. In Siberië heeft dat zeer recent geleid tot een enorme milieuramp en was voor Poetin reden genoeg om de noodtoestand voor het getroffen gebied uit te roepen. 

Geen intentie, en al helemaal geen plan

Je kunt er van uitgaan, dat de uitstoot van broeikasgassen in het post-coronatijdperk weer omhoog zal schieten parellel aan het economisch herstel. De politiek heeft niet de intentie, laat staan een plan, om het klimaatprobleem bij de aanpak te incorporeren. In 2015 bij het akkoord van Parijs werd vastgesteld dat een cruciale rol voor het halen van de klimaatdoelen weggelegd was voor “carbon pricing”, het belasten van de CO2 uitstoot. 

Carbon pricing functioneert niet

Maar daar is niet of nauwelijks invulling aan gegeven. In Europa is wel het zogeheten ETS-systeem ingevoerd, waarbij bedrijven uitstootrechten krijgen die ze kunnen verhandelen. Maar dat is door het dalen van de prijzen voor deze rechten tandeloos geworden. En de politiek heeft verzuimd in te grijpen. Er wordt ook  niet geluisterd naar de Nederlandsche Bank (DNB), die al langer pleit voor effectieve CO2 heffingen. Commissaris Frans Timmermans probeert in Europees verband nog wel haast te maken met de zogeheten Green Deal, maar dat stuit op veel weerstand en men lijkt het alleen maar eens te kunnen worden over het einddoel, dat wil zeggen nul uitstoot in 2050. Dat is niet reëel, want de doelen voor 2050 zijn al niet meer haalbaar, tenzij er een wonder gebeurt.

Nu of nooit

We zitten in de situatie “nu of nooit” en feitelijk geldt dat ook voor de natuur en biodiversiteit. De Verenigde Naties bestempelen de destructie van de natuur even bedreigend als de opwarming van de aarde. Maar desalniettemin verzuimen veel politieke leiders de ongemakkelijke boodschappen uit te dragen en blijven wegkijken. Dat maakt de roep om participatie en mobilisatie van de burgers alleen maar luider en nodigt niet alleen uit tot actie maar ook tot burgerlijke ongehoorzaamheid.

Bittere noodzaak: vervuiler betaalt

Veel burgers zijn zich bewust van de ernst van de situatie, nemen hun verantwoordelijkheid en zetten zich in voor het klimaat en het  milieu. Maar er moet nog (veel) meer gebeuren en daarvoor is heffing op de uitstoot van broeikasgassen met consequente toepassing van het principe de vervuiler betaalt bittere noodzaak. En collectief want alleen massa zal het tij nog kunnen keren. Dit betekent dat de welvarende (Westerse) mens haar footprint (voetafdruk) moet verlagen.

20% wereldbevolking veroorzaakt 70% uitstoot

De rijkste twintig procent van de wereldbevolking is verantwoordelijk voor maar liefst zeventig procent van de uitstoot van broeikasgassen. Babette Porcelijn schrijft ook dat als de consumptie wereldwijd zo hoog zou zijn als bij ons we 3,5 keer de aarde nodig hebben. Drie en een halve “aardes” zijn er niet dus moeten we minder consumeren en voor onnodig en bovenmatig vervuilend gedrag consequent betalen. Met integrale heffingen op boosdoeners als vlees, het autogebruik en vliegen kunnen grote bedragen opgehaald worden. Maar zolang heffingen van overheidswege op zich laten wachten zal de individuele burger zelf zijn verantwoordelijkheid moeten nemen en vervuilend gedrag op reële basis compenseren. De 20% welgestelden in de wereld zijn de grote vervuilers, zoals bijvoorbeeld met hun vlieggedrag. De andere 80% heeft nog nooit het vliegtuig gepakt.

Senioren kunnen bijzondere rol vervullen

De generatie geboren rond de Tweede Wereldoorlog met veel welgestelden is in staat om daarbij een bijzondere rol te vervullen. Ze zijn namelijk de “aanstichters” van de verwoestende omgang met de aarde en hebben daar op een niet eerder vertoonde wijze van geprofiteerd. En het is niet alleen aanvechtbaar maar ook onverstandig om de steeds sneller oplopende kosten voor het herstel door te schuiven naar het nageslacht. Genoeg reden voor de oudjes om ruimhartig te zijn en naar vermogen een aflaat te doen voor het goede doel. Best lastig als je uit een tijd komt waarin er “niets” was en zuinigheid er met de paplepel is ingegoten. En nu ineens royaal moeten doen. Toch is dat een must, want grootouderlijke bijdragen zijn onontbeerlijk om de aanpak van het klimaatprobleem in de hoogste versnelling te krijgen.

Enorme bedragen nodig

Wat zou het fantastisch zijn als de senioren massaal boven zichzelf uit zouden stijgen en hiermee behulpzaam zijn om ook voor hun kinderen en kleinkinderen de wereld leefbaar te houden. Een betere bestemming van het veelal “overtollige” geld is nauwelijks denkbaar. Het gaat om enorme bedragen. Zo staat er in Nederland alleen al 400 miljard euro gestald in besloten vennootschappen. En dan hebben we het nog niet over de box 3 vermogens en de totale meerwaarde van het eigen woningbezit.  

Klimaatfonds

De wake up call door corona is een uitgelezen moment om vorm te geven aan een zogeheten klimaatfonds waaraan burgers hun geld kunnen toevertrouwen. Een hoogwaardig orgaan, met een groot maatschappelijk draagvlak. Met wijze mannen en vrouwen aan het stuur. De binnenkomende gelden kunnen worden besteed aan reclame om het niveau van donaties en compensaties op te krikken. En aan voorlichting gericht op snelle groei van het aantal milieubewuste burgers in de samenleving. Zodat hun politieke invloed het level bereikt waarop de gewenste integrale heffingen van overheidswege (collectief) kunnen worden ingevoerd. Waarmee de basis wordt gelegd om de economie in al haar facetten en geledingen om te bouwen en te verduurzamen. Zodat aan een “schoon” werkende  kringloopboer een betere prijs betaald kan worden om maar een voorbeeld te noemen. 

Om genoeg massa te krijgen zal nog een zware strijd gevoerd moeten worden en dat kan niet zonder geld. Voor het maken van broodnodige grote stappen is er zelfs veel geld nodig. Uitbouw en samenwerking te beginnen met de buurlanden is ook belangrijk, want uitstoot en vervuiling is oever- en grenzeloos.

Het zou mooi zijn als de vele instanties die zich al inzetten voor het klimaat de oprichting van een klimaatfonds wilen ondersteunen. Krachtenbundeling en saamhorigheid is belangrijk. Dat hebben we van corona wel geleerd. En daarbij hebben we prachtige voorbeelden gezien, die verder gaan dan solidariteit en zelfs tot opofferingsgezindheid. Ik zet me al langere tijd in om een dergelijk fonds van de grond te krijgen. Een uitdaging die alleen maar groter en urgenter wordt. 

In Amerika heeft Jeff Bezos, de oprichter van Amazon.com begin van dit jaar het zogeheten Bezos Earth Fund. opgericht. En daar 10 miljard dollar in gestopt. Hij zegt: We kunnen de aarde redden. Er is collectieve actie nodig van bedrijven, nationale staten, organisaties en individuen”. Goed voorbeeld doet goed volgen. Laat een Nederlandse multimiljonair opstaan om de kar van het klimaatfonds te gaan trekken.

We hebben nog 10 jaar...

Afsluitend een man die ons veel moois heeft voorgeschoteld over Moeder Aarde, Sir David Attenborough. Een grotere ervaringsdeskundige is nauwelijks denkbaar. Zie de BBC documentaire “Climate change-The facts” uit 2019. Daarnaast geeft hij een ooggetuigenverslag van onze Planeet in de film “A life on our Planet”, waarvan de première door corona is uitgesteld. Een regelrechte aanrader. De nu 94-jarige gezaghebbende natuurvorser zegt dat we nog 10 jaar hebben om onomkeerbare schade en de instorting van onze samenleving te voorkomen. Hij zal zich ongeacht zijn leeftijd, blijven inzetten voor de planeet en hoopt dat de teloorgang van de mens voorkomen kan worden. Laten we naar deze wijze man luisteren en tot actie overgaan. 

Schreeuw het van de daken!


Reacties 0